यस्तो छ नेपालका कम्युनिस्टहरूको फुट र जुटको शृंखला

काठमाडौं । आफूलाई कम्युनिस्ट ठान्ने १० घटकले बुधबार एकता गर्दै नयाँ पार्टी ‘नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी’ गठन गरेका छन् । नवगठित पार्टीको संयोजकमा पुष्पकमल दाहाल र सह–संयोजकमा माधवकुमार नेपाल चयन भएका छन् । एक हजार सदस्यीय केन्द्रीय समिति रहने यस पार्टीले आगामी छ महिनाभित्र महाधिवेशन गर्ने जनाएको छ । निर्वाचन चिह्नका रूपमा ‘पाँच कुने तारा’ अपनाइएको छ ।

एकता प्रक्रियामा दाहाल नेतृत्वको नेकपा (माओवादी केन्द्र), नेपाल नेतृत्वको नेकपा (एकीकृत समाजवादी), महेन्द्रराय यादवको नेपाल समाजवादी पार्टी, सुवासराज काफ्लेको जनसमाजवादी पार्टी, चिरन पुनको नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी, राजु कार्कीको नेकपा (समाजवादी), कर्णजित बुढाथोकीको नेकपा (माओवादी समाजवादी), प्रेमबहादुर सिंहको नेकपा (साम्यवादी), केशव दाहालको माओवादी कम्युनिस्ट केन्द्र र गोपाल किराँतीको देशभक्त समाजवादी मोर्चा सहभागी भएका छन् ।

यो एकता पछिल्ला वर्षयता नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनमा आएको अर्को ठूलो मोडका रूपमा हेरिएको छ । तर, विगतका उदाहरण हेर्दा, एकतासँगै विभाजनको सम्भावना पनि सँगसँगै देखा पर्ने गरेको छ। माओवादी केन्द्र र एकीकृत समाजवादी नै आन्तरिक असहमतिको कारण चोइटिएका पार्टी हुन्। उनीहरूमै केही नेताहरू यो एकतामा सामेल भएका छैनन्, बरु नयाँ ढंगले अघि बढ्ने बताइरहेका छन्। त्यसैले यसपटक पनि एकतासँगै सम्भावित विभाजनको छायाँ विद्यमान छ।

नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनको इतिहास करिब ७५ वर्ष लामो छ। त्यस अवधिमा कम्युनिस्टहरूले पटक–पटक जुट्ने र फुट्ने अनुभव दोहोर्‍याएका छन्।

२००६ सालमा पुष्पलाल श्रेष्ठको नेतृत्वमा स्थापना भएको नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीले २०१४ सालमा दोस्रो महाधिवेशन गरेको थियो। उक्त अधिवेशनले पुष्पलालको नीति पारित गर्दै केशरजंग रायमाझीलाई पार्टीको नेतृत्वमा चयन गरेको थियो।

तर २०१७ सालमा तत्कालीन राजा महेन्द्रले गरेको ‘कु’ पछि पार्टीभित्र मतभेद चर्कियो। रायमाझीले राजाको कदमको समर्थन गरेपछि दलभित्र तीव्र असहमति फैलियो। महाधिवेशन नहुँदै रायमाझी–पुष्पलालबीच विचार विभाजन भयो। त्यसको परिणामस्वरूप २०१९ वैशाखमा पुष्पलाल पक्षले तेस्रो महाधिवेशन गर्दै नयाँ नेतृत्व घोषणा गर्‍यो। यतिञ्जेलसम्म मूलतः एकीकृत रहेको पार्टी त्यहीँबाट औपचारिक रूपमा फुट्यो।

त्यसपछि कम्युनिस्ट आन्दोलन फुट्ने सिलसिला थामिएन। २० र ३० को दशकमा त दर्जनौँ साना–ठूला समूह बने, जसमा प्रायः प्रत्येक नेता–समूहले आफ्नै पार्टी खडा गरे। तुलसीलाल अमात्य, कृष्णराज बर्मा, विष्णुबहादुर मानन्धर, मनमोहन अधिकारी, पुष्पलाल श्रेष्ठ जस्ता नेताकै नाममा पार्टीहरू परिचित हुने क्रम चल्यो।

त्यसरी सुरु भएको फुट–जुटको संस्कार २०७५ सालमा एमाले र माओवादी केन्द्रबीचको ‘नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा)’ एकता हुँदै पुनः दोहोरियो। त्यो एकता पनि दुई वर्षमै टुट्यो। त्यसपछि बनेका असंख्य उपशाखा र मोर्चाहरू फेरि अहिले ‘नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी’को रूपमा एकैचोटि फर्किएका छन्।

राजनीतिक विश्लेषकहरू भन्छन् — “नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलन विचारभन्दा बढी व्यक्तित्व र सत्ता–केन्द्रित बन्दै गएको छ। त्यसैले प्रत्येक एकता केही वर्षभित्रै पुनः विभाजनमा रूपान्तरित हुने जोखिम सधैं रहन्छ।”

यसबीच नवगठित पार्टीका संयोजक पुष्पकमल दाहालले भने, “हामीले विगतका गल्तीबाट सिकेका छौँ। यो एकता केवल नाममा होइन, कार्यनीतिमा पनि सुदृढ हुनेछ।” सह–संयोजक माधवकुमार नेपालले भने, “कम्युनिस्ट आन्दोलन फेरि एक ढोका मुनि आउनु ऐतिहासिक उपलब्धि हो, यसलाई जोगाउने जिम्मा सबैको छ।”

नेपालका कम्युनिस्ट कहिले फुटे, कहिले जुटे — इतिहासले बारम्बार देखाएको यो चक्र यसपटक पनि दोहोरिन्छ कि स्थायित्वको नयाँ अध्याय लेखिन्छ, समयले नै बताउनेछ।

आफूलाई कम्युनिस्ट ठान्ने १० वटा घटकले बुधबार एकता गरी ुनेपाली कम्युनिस्ट पार्टीु को घोषणा गरेका छन् । नवगठित पार्टीको संयोजकमा पुष्पकमल दाहाल र सहसंयोजकमा माधवकुमार नेपाललाई चयन गरिएको छ । एक हजार केन्द्रीय सदस्य रहने यस पार्टीले आगामी ६ महिनाभित्र महाधिवेशन गर्ने भनिएको छ । पार्टीको चुनाव चिह्न ‘पाँच कुने तारा’ हुनेछ ।

एकता प्रक्रियामा पुष्पकमल दाहाल अध्यक्ष रहेको नेकपा ९माओवादी केन्द्र०, माधवकुमार नेपाल अध्यक्ष रहेको नेकपा ९एकीकृत समाजवादी०, महिन्द्रराय यादव अध्यक्ष रहेको नेपाल समाजवादी पार्टी, सुवासराज काफ्ले अध्यक्ष रहेको जनसमाजवादी पार्टी,नेपाल, चिरन पुन महासचिव रहेको नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी, राजु कार्की अध्यक्ष रहेको नेकपा ९समाजवादी०, कर्णजित बुढाथोकी अध्यक्ष रहेको नेकपा ९माओवादी समाजवादी०, प्रेमबहादुर सिंह अध्यक्ष रहेको नेकपा ९साम्यवादी०, केशव दाहाल अध्यक्ष रहेको माओवादी कम्युनिस्ट केन्द्र र गोपाल किराँती अध्यक्ष रहेको देशभक्त समाजवादी मोर्चा सामेल भएका छन् ।

७५ वर्षभन्दा लामो इतिहास बोकेको नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीका अनेकौं घटकले पटकपटक एकता र विभाजनको अनुभव लिइसकेका छन् । नेपाली कम्यनिस्ट पार्टीु पछिल्लो सन्दर्भ मात्रै हो, जसले एकताको उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ । तर एकता प्रक्रियामै जोडिएका दुई ठूला पार्टी माओवादी केन्द्र र एकीकृत समाजवादी स्वयं चोइटिएका छन् । ती पार्टीका केही नेताहरू एकतामा जोडिएका छैनन्, बरु नयाँ ढंगले अघि बढ्ने बताइरहेका छन् । त्यसैले यसपटक एकतासँगै विभाजन पनि भएको छ ।
पुष्पलाल श्रेष्ठ नेतृत्वमा २००६ सालमा गठन भएको नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीले २०१४ सालमा दोस्रो महाधिवेशन गरेको थियो । महाधिवेशनले पुष्पलालको नीति पारित गर्‍यो । नेतृत्वमा भने केशरजंग रायमाझी निर्वाचित भए ।

अर्को महाधिवेशन २०१७ फागुनमा हुनुपर्ने थियो । तर पुसमै तत्कालीन राजा महेन्द्रले ुकुु गरे । रायमाझीले राजाको कदमको स्वागत गरे । महाधिवेशन नभएको पृष्ठभूमिमा देशमा घटित यति ठूलो घटनालाई बुझ्ने सवालमा पनि फरकमत देखिन थाल्यो । यसैबीच २०१९ वैशाखमा पुष्पलाल पक्षले तेस्रो महाधिवेशन गरे । यसरी यतिञ्जेल मूलभूत रुपमा एकीकृत रहेको पार्टी २०१९ मा विभाजन हुन पुग्यो । त्यसपछि त विभाजन मात्रै होइन, २० र ३० को दशकमा त कम्युनिस्ट पार्टी टुक्राटुक्रा नै हुन पुगे । चल्तीका नेताका नाम र नेतृत्वको एकएक समूह र पार्टी हुने स्थिति बन्यो । तुलसीलाल अमात्य, कृष्णराज बर्मा, विष्णुबहादुर मानन्धर, मनमोहन अधिकारी, पुष्पलाल जस्ता नेताकै नामबाट चिनिने पार्टीहरू अस्तित्वमा थिए ।

अर्को महाधिवेशन २०१७ फागुनमा हुनुपर्ने थियो । तर पुसमै तत्कालीन राजा महेन्द्रले कु गरे । रायमाझीले राजाको कदमको स्वागत गरे । महाधिवेशन नभएको पृष्ठभूमिमा देशमा घटित यति ठूलो घटनालाई बुझ्ने सवालमा पनि फरकमत देखिन थाल्यो । यसैबीच २०१९ वैशाखमा पुष्पलाल पक्षले तेस्रो महाधिवेशन गरे । यसरी यतिञ्जेल मूलभूत रुपमा एकीकृत रहेको पार्टी २०१९ मा विभाजन हुन पुग्यो । त्यसपछि त विभाजन मात्रै होइन, २० र ३० को दशकमा त कम्युनिस्ट पार्टी टुक्राटुक्रा नै हुन पुगे ।

चल्तीका नेताका नाम र नेतृत्वको एकएक समूहरपार्टी हुने स्थिति बन्यो । तुलसीलाल अमात्य, कृष्णराज बर्मा, विष्णुबहादुर मानन्धर, मनमोहन अधिकारी, पुष्पलाल जस्ता नेताकै नामबाट चिनिने पार्टीहरू अस्तित्वमा थिए ।